Entrevista a Xosé Manuel Beiras

O blogue Cicloxénese expresiva ven de publicar a primeira entrevista a Xosé Manuel Beiras dende as eleccións.
Xosé Manuel Beiras, Wikimedia commons

O blogue  ven de publicar a primeira entrevista a Xosé Manuel Beiras dende as eleccións.

Sentamos nas cadeiras e asentamos, na mesa, a tecnoloxía para gravar. É a primeira entrevista que concede dende as eleccións. Parolamos sobre iso e outras cousas antes de empezar.

Van xa 80 anos dende unha República que o veu nacer e que desembocou na ditadura de Franco, na transición e no período que agora vivimos. Xosé Manuel Beiras Torrado hospeda un ronsel de experiencias nas súas costas. Ten memoria por ter vivido e analiza a actualidade con perspectiva. Moitas persoas falan del como o presidente que soñaban ter, algúns aínda agora.

Pregunta: Miguel Anxo Fernán Vello escribe:

“Vinte entrar nos espellos do tempo

Con esa arte das raíces que escriben

para que brille a terra.

E traías aceso o idioma dos nosos mortos

como brasa do tempo

contra a sombra.”

Como influíu a súa familia, e as súas amizades na súa conciencia de defensa da cultura e na súa definición como nacionalista?

Resposta: Durante toda a infancia e adolescencia foi decisiva porque a miña infancia decorre na etapa máis dura do fascismo franquista, o que se chama o nacional-catolicismo. Eu nacín no 36, polo tanto cando empezo a ter as primeiras letras, aos cinco anos, era no ano 41, nun ambiente horroroso.

A miña familia, por parte de meu pai, era do partido galeguista e miña nai estaba identificada con el. Polo tanto, dalgún xeito, na infancia estiven moi protexido. Vivía nunha especie de cápsula, aínda sendo dunha familia da cidade, da clase media, non alta –meu pai era un empregado de comercio–.  Aprendín a ler ao mesmo tempo en galego e en castelán. Meu pai tiña unha moi boa biblioteca de todo o que se publicara en galego ata a sublevación franquista. Liamos poesía de Rosalía, de Pondal, de Curros, de Cabanillas e incluso teatro do tempo das Irmandades da Fala.

As veces, os nenos faciamos cousas na casa cos meus pais. Por exemplo, os domingos se estaba mal tempo quedabamos na casa e faciamos esas cousas, ou cantabamos mentres miña nai tocaba o piano. Se estaba bo tempo iamos de excursión. Todo iso influíu enormemente. Foi unha protección. Ademais eu non fun á escola pública nin fun á escola de curas. Meus pais e uns amigos contrataron a un mestre republicano represariado polo franquismo, que se quedara sen escola, e montaron unha especie de preceptoría pequena que foi medrando. Despois examinabámonos por libre no instituto.

Este home, don Xesús Pereira, era un home encantador. Unha boísima persoa e tiña a formación dos mestres da República, a pedagoxía da Institución Libre de Ensinanza. Polo tanto medrei, por unha banda, sen ningún tipo de adoutrinamento e a existencia de Galiza, a existencia dunha  literatura galega, dun idioma propio era algo que ía impregnándonos,  porque se vivía, porque se practicaba na casa.

O idioma incluso. Nós eramos bilingües, pero curiosamente cando empezamos a ir por fora o idioma no que nos escribiamos as cartas era sempre en galego. E por outra banda, cun mestre republicano e polo tanto demócrata. Cunha maneira de ensinar totalmente distinta. Iso foi o que ocorreu ata a adolescencia e claro que si. Claro que foi decisivo.

P: E de que forma foi importante a música?

R: A música foi importante porque meu pai adoraba a música. Gustáballe moito. O meu avó paterno, o meu avó Hixinio, era músico. Tocaba o violín e o violonchelo. Acórdome de velo de pequeno, aínda que morreu cando eu era moi mozo, cando tiña cinco anos, pero gardo moitas imaxes del. Incluso de ir á catedral cando existía o coro.

Na casa era músico, aínda que logo tivo que vivir de representacións comerciais porque de músico non se gañaba a vida. A miña nai, que era de Vigo, estudara a carreira enteira de piano e tocaba. Aos poucos anos de estar meus pais casados, en Santiago, cando eu debía ter catro anos, mercaron un piano de segunda man da radio de Vigo. Non sei  por que o vendían. Supoño que na República interesaba a música e co franquismo o piano para que se quería? Para cantar “Cara el sol” non valía.

A música estaba na casa. Como dixen, xuntabámonos os domingos na casa e aprendiamos cancións galegas e non só, porque meu pai viaxaba –era apoderado do  almacén de paquetería de Estevez, do pai do que foi alcalde nos 90– e ía un par de veces ao ano a Barcelona a facer compras directamente cos fabricantes e sempre traía partituras. Traía partituras cataláns, vascas, de cancións populares de toda a península, portuguesas e sobre todo galegas. Aprendiamos a cantar esas cousas e logo eu dende os cinco anos empecei a estudar música.

Todos os irmáns maiores comezamos a estudar música, logo algún seguiu e outros non, pero os catro maiores fomos estudando ou violín ou piano. Eu fixen piano, aos doce anos examineime de sexto de piano, pero despois no bacharelato era máis complicado. Era aquel famoso bacharelato enciclopédico, coa reválida de sétimo onde te examinaban de latín, de matemáticas, de redacción, cun tribunal de letras, un tribunal de ciencias, etc. Era tremendo. Boísimo, pero tremendo. Moi difícil. Aí xa tardei tres anos en examinarme de sétimo de piano e de oitavo nunca cheguei a examinarme.

Tamén iamos aos concertos que había en Santiago. Dende pequeniños iamos ao teatro principal, a unha pratea, á número sete. Había un amigo de meu pai que sempre dicía “esa pratea é a arca de Noé” porque sempre estaban meus pais cos nenos todos, cos animaliños. Polo tanto si, a música sempre formou parte de tódolos irmáns.

O primeiro de xaneiro –meu pai era Manuel- facíase unha festa moi ampla con todos os irmáns del e os sobriños, e sempre se facía música e cousas desas. E seguímolo facendo, aínda despois de morrer meu pai, vivía miña nai. E aínda despois de morrer miña nai seguímolo facendo por quendas na casa dalgúns dos irmáns que tiñamos máis espazo para podelo facer até hai pouco. Nese sentido fomos uns privilexiados.

P: Sentiu algunha vez a presión do legado dos Bóveda, Castelao, Otero Pedrayo?

R:  Non, a presión non. O compromiso con todo o que iso representaba, co que eles defendían, si, dende novo. Imos ver, eu ingreso na Universidade aos dezaseis anos e fago dereito por exclusión. A min o que me gustaba era máis arquitectura, pero non podía ir estudar fóra de Galiza. Non había medios económicos. Tampouco tiña eu unha maneira de ser para dicir “voume” e ir á aventura.

Xa nos últimos cursos do bacharelato, nós tiñamos un grupiño de rapaces que iamos moi na liña do galeguismo cultural dos anos 50. Tamén a relación con Ramón Piñeiro, que o coñecín cando eu tiña 13 anos, cando saíu da cadea porque veu pola nosa casa. Polo o meu tío Antón, Beiras o oculista, que tamén era nacionalista e de esquerdas.

Eu non pasei pola mesa camilla propiamente, pero na universidade xa había grupo. Todo iso era un activismo, pero un activismo da política cultural. Que faciamos? Organizabamos ciclos de conferencias, eu montei un coro de cámara pequena, cunha ducia de voces nada máis, de rapazas e rapaces universitarios que interpretabamos cancións galegas. Pero a conciencia de  compromiso con todo o que significaban os ancestros, por suposto que a había, pero tampouco foi o meu caso que eu dixese “eu teño que facer isto así”, non.

Eu fun ao estranxeiro, niso tiven sorte. Déronme unha axuda privada da xente do círculo de Galaxia para ir a París, e despois para ir a Madrid. Por aquel entón eu quería facer economía, quería facer o doutoramento, quería facer a carreira docente. Fun bastante aventurado en todo iso.

En cambio, cando se produce a ruptura dun sector da xente moza da miña xeración e próximas coa liña exclusiva de galeguismo cultural, de Piñeiro –para entendernos– ou da editorial Galaxia, é cando se convoca o Consello da Mocidade. Alí había dúas tendencias: os que non van para adiante e os que din “hai que actuar en política na clandestinidade”. Iso dá lugar a que se funde o PSG no 63 e a UPG no 64. A partir de aí si, a partir de aí xa é un compromiso político, pero non é que houbese un peso enriba, do que falabas ti, de Bóveda e Castelao. O que había era unha posición de que era necesario contribuír a acabar co réxime fascista do franquismo. Había que lograr un réxime democrático e republicano, e Galicia tiña que ser un nación que exercese como tal, non necesariamente independentista, pero si nunha liña soberanista. Todo o que realmente viña do Partido Galeguista, das Irmandades, de Castelao, etc, e das formulacións daquela época.

A min o que máis me interesaba. No que eu máis me centraba era en que para iso había que analizar a economía social. todas as eivas e todos os andacios permanentes e ver como se podía atallar. De aí que eu me dedicase a iso.

Cando estou tres anos en Madrid –do 60 ao 63– recadando un material de maneira tremenda, porque non había fotocopiadoras, nin máquinas de calcular, nin nada diso. Por exemplo, os censos de poboación –para ir ás fontes orixinais, á biblioteca do Instituto de estatística– tiña que tomalos a man.

Entón imaxinade a un rapaz que chega a Madrid despois de ter estado en Francia, incluso en Inglaterra nunha pequena saída no verán, e se presenta a catedráticos do máis liberal que había entón, que non coñecía persoalmente de nada. Chega este rapaz galego de 23 anos e lle di “eu quero facer unha tese sobre os factores de desenvolvemento económico de Galicia”. “¿De que hablas?” Era a contestación, e aínda así foi o que empecei a facer, porque a min iso era o que me interesaba. Había precedentes, claro: as aportacións de Bóveda ao consello de Facenda dende Brañas, as aportacións de Gallástegui –o director da Misión Biolóxica sobre a cultura–, os libros publicados en América.

Eu coñecía a Gallástegui dende neno porque tiña un piso na rúa da Toia, en Santiago, moi pretiño do da miña avoa. Eu ía alí co meu pai e falaban e logo eu aos 13 anos ía alí e preguntáballe a cuestión do cooperativismo. Foi o primeiro que me falou sobre como se podía remodelar toda a política gandeira en Galicia, a cuestión da provisión do gando mantido sobre a produción vexetal das propias terras, ou a rexeneración do castiñeiro. Todo o contrario do que se fixo despois na política franquista.

Eran cousas das que eu oía falar dende a adolescencia. Escoitáballas a Gallástegui ou ao vello Rof Codina, que foi o gran propulsor da reforma gandeira en Lugo nos tempos da República, pai de Rof Carballo, o médico e ensaísta autor do libro Mito e realidade da Terra nai, editado por Galaxia. Tamén a Xaime Illa, a Valentín Paz Andrade, que fora profesor da FAO en América Latina. Na casa chegaban publicacións dos exiliados. Dos primeiros exemplares que chegaron do Sempre en Galiza, un deles chegou á miña casa.

Entón eu chego a Madrid, xa con ese proxecto, pero claro… Hai que poñerse a investigar en barbeito, a rozar. E paso tres anos facendo iso.

P: Volveuse independentista cando coñeceu a Castelao?

R: Eu non coñecín a Castelao.

P: Refírome á súa obra, cando chegou o Sempre en Galiza.

R: Non. Cando chega a noticia da morte de Castelao, a indignación polo que aquí se dicía deu lugar a que eu escribira polas noites unha especie de notas, de cadernos, como fai moita xente moza na adolescencia. Recordo ter escrito algo así como “aquí non hai outra solución que a independencia”. O que pasa é que logo, na práctica política, eu nunha practiquei o independentismo por unha razón. Eu percibía que iso era un salto no baleiro, que non había condicións para dalo, o que había era que dar os pasos que foran creando as condicións para que se puidese chegar a el.

Pero non foi a lectura de Castelao propiamente. Antes de ler a Castelao, antes de publicarse Sempre en Galiza, eu xa lera a obra de Risco, ou a de Villar Ponte –non de Antón, senón de Ramón, das Irmandades da Fala–. É dicir, eu xa lera cousas de teoría política. Xa coñecía, por exemplo, o Manifesto da Asamblea Nacionalista de Lugo de 1918, a primeira proposta de artellamento institucional e político de Galicia. Souben despois, na Fundación Galiza Sempre, como estabamos moi en relación polo Galeuska cos catalás e cos vascos, a finais dos anos 90, que o orixinal dese manifesto saía a subasta en Barcelona. Quedamos en que o mercaban eles e logo vir con el, e tróuxose. Está no Museo do Pobo Galego.

Pois todo iso xa o coñecía: a obra de Brañas, non só o rexionalismo, senón a proposta política no discurso de apertura de curso do ano 1892, onde Brañas pega o salto. Nada de rexionalismo, todo o que di o PP é unha mentira porque ocultan iso. Onde hai unha proposta de que en Galicia a autonomía que el defende, por exemplo: o Dereito Civil e Mercantil ten que ser galego, os tribunais de xustiza, todos, ata o Tribunal Supremo de Galiza, sen pasar de aí –non hai Tribunal superior español para asuntos civís nin mercantís–, institutos armados propios –policía–… Dáste de conta? Que Rexionalismo é ese? Todo iso coñecémolo. Con todo iso, era consciente de que si se quería formular unha alternativa política, esta tiña que ter a capacidade e saber que había que facer neste país no plano lingüístico, cultural, da economía…

Aí era onde eu traballaba. O que pasa é que como volvéronme a me deixar a lúa de Valencia no ano 73, en Madrid, porque o catedrático que realmente me amparaba a min, que me apoiaba para facer a tese –aínda que dicía “eu diso non sei”– dábame apoio para buscar fontes, para dar entrada en bibliotecas ou en sitios así, mais outro personaxe moi curioso. Era un vello solteirón, pero que se sabía todo: Prados Arrarte. Era moi noviño cando obtivera unha Cátedra en Santiago, no 36. Estivo na Guerra e logo estivo no exilio traballando na Cepal (Comisión Autonómica para América Latina) das Nacións Unidas, en Chile. Era onde se formou a famosa escola latinoamericana de economistas da Cepal. Os que realizaron primeiro as relacións de intercambio: Osvaldo Surke, Aníbal Pinto, Raúl Prebish, Celso Furtado, etc.

Resulta que –no ano 62, 63– aquel famoso contubernio de Munich, que fora unha reunión de toda a oposición ao franquismo, apoiada por poderes estatais europeos para acabar con franquismo, pero logo deron marcha atrás os americanos e non o deixaron caer. Pois á volta quedei sen tutor. Por riba, montamos unha mobilización dos estudantes para protestar, porque ademais querían aproveitar para darlle a Cátedra a non sei que enchufado. Non me lembro como se chamaba. Logramos evitalo, pero a cambio quedamos fichados.

É cando volvo para Galicia e acabo a tese aquí. Despois, todo o que tiña recadado para analizar a evolución da economía campesiña, as estatísticas anuais das producións agrícolas dende 1905 –que andaban por aí perdidos e que eu investigaba–, as primeiras series de todo iso viña por provincias… Pois con iso foi co, cando convocan un premio, da Casa de Galicia en Nova York, no 1965, creo, preséntome e gaño. Ese premio estaba dotado con mil dólares –daquela cotizábase a 60 pesetas o dólar, 60.000 pesetas–. Con eses cartos, mais algo de aforro, merquei o dous cabalos, un Citroen. Con el funme a Francia outra vez, xa casado e con un fillo a traballar no ISEA (Institut de Science Economique Apliquée) con Perroux, que era unha das personalidades da economía francesa; o inventor dos polos de desenvolvemento, dos polos de desenrolo.

Entón, a Casa de Galicia decide financiar a edición do traballo, que é un libro que eu publico, que se chama El problema del desarrollo de la Galicia rural. Todo iso viña dos materiais recollidos no 63. Vai seguindo o proceso acumulativo, e posteriormente da lugar a que desemboque no momento en que eu, despois das loitas do primeiro semestre do 72, xa sendo eu catedrático, que gañei a Cátedra contra pronóstico no 70, con 33 anos, case 34.

P: Estaba nese tribunal José Luis Sampedro?

R: Si, e estaba o vello Valentín de Andrés Álvarez, que viña do tempo da República. Era moi boa xente. Logo eu alí fixen oposición moi, como che diría… Eu era moi tímido, pero collín e dixen: hai que botar o resto. Fixen a oposición moi ao ataque, estilo do Beiras que logo se falaba. Incluso trinquei a un membro do tribunal. Era en Somosaguas.

O que logo foi decano e rector da Universidade Complutense en Madrid, Carlos Berzosa –discípulo de Sampedro– estaba rematando el e os compañeiros dese curso. Contábame que eles estaban alí, e un dos que se presentaba era un profesor deles da Facultade. Correuse a voz de que Beiras estana trincando a Fulanito, e viñan todos en masa. Parecía unha asamblea aquilo.

Pois cando eu, despois, me quedo de decano en funcións –porque a Suárez LLanos o levan á Universidade de norteamérica nunha especie de viaxe– é cando remata a situación do primeiro semestre do 72, e a folga de Ferrol, os mortos da ponte das Pías e os cristos da Universidade na Facultade de Fonseca que pechabamos por dentro. Nós controlabamos a policía e aos grises. No meu despacho había un piquete contra a policía e había relevos. O despacho que nos daban estaba no aparcadoiro de San Clemente. O que faciamos era pechar as portas da Facultade cando avisaban de que había movementos. Conseguimos que dimitira o rector. Era un animal absoluto. Gañamos a batalla.

Detiñan estudantes e claro. Ao principio, plantábame na consellería e dicíalles que os avalaba e quedaban tan desconcertados que os soltaban. Despois consultaban con Madrid e dicían que non, que había que pagar fianza. Entón poñía cartos meus, e recadábamos máis. Dende o rectorado dicían, entre outras cousas, que Beiras recadaba cartos para as multas dos estudantes e quedábase con eles.

Ao remate diso é cando digo: non, necesito respirar. E con todo o proceso mental é cando –en xuño do 72– desconecto, só fago os exames. A final de mes voume para Bueu e, entre xuño e xullo, dunha tacada, escribo O atraso económico de Galicia con todo o que había detrás. O atraso é un punto de chegada de todo un proceso que arrinca nos anos 60.

Todo iso. Que sentido tiña? A min parecíame que se se quería ter unha alternativa política, non podía dicir unicamente: queremos un Estado propio, queremos non sei que… E que vas facer? Cae o fascismo, chegas ao poder e que sabes? Vas coller a receita que tiñan os partidos de esquerda para Galicia, que non entendían nada? Aquilo que dicía Castelao, cando estaba exiliado en Badaxoz: está moi ben isto para os xornaleiros, pero en Galicia non hai xornaleiros, hai pequenos campesiños.

Eu cambio completamente, o que podemos chamar, as bases epistemolóxicas do estudo da economía no plano dos sistemas económicos da estrutura económica e a metodoloxía. Eu introduzo, por unha banda, as categorías conceptuais do pensamento económico da esquerda dende o marxismo. O marxismo non escolástico, o marxismo propiamente dito e, por outra banda, dos economistas terceiromundistas, da escola da Cepal e dos novos marxistas dos países africanos. Tamén aquilo que permite interpretar a estrutura socioeconómica da Galicia de entón. De aí ven o que está no atraso e iso métoo na miña docencia. Incluso nos cursos xerais, nos de Sistema Económico, Estrutura Económica. Iso só se facía nalgunhas aulas das facultades de económicas do Estado: en Barcelona, en Madrid –na Complutense–…

Neses anos primeiros dos 70, en primeiro curso de Económicas, podían estar matriculados máis de catrocentos estudantes. Deses, unha porcentaxe importante eran de fora –asturianos, leoneses, salmantinos– porque nin en Salamanca nin Valladolid –empezou despois–, nin Oviedo había facultades. Entón ían a Santiago e eu explicaba en galego e non había problema. Dicíalles: senón entendedes interrompede ou repítovos a clase para vós en castelán. Non fixo falta. Que pasaba? Viñan moitas rapazas e rapaces que eran: de historia, de filosofía, de filoloxía, de matemáticas, de bioloxía.

En cambio, no plano político atraían máis outros proxectos máis radicais: estaba o Frente de Liberación Popular, o PC, a UPG. Eu lembro que no curso seguinte a gañar a Cátedra viñeron á miña casa falar comigo un fato de estudantes, da primeira ou segunda promoción de económicas, creo. Propoñían formar un partido liderado por min. Díxenlles: “mirade, non. Eu non son un Tierno Galván.”

Esa xente, que dicía que Beiras inventou o “beirismo” estiveron na miña casa para propoñerme e eu díxenlles que non. Estaba Emilio Pérez Touriño, Alberto Meixide, Xaquín Álvarez, Ánxel Viña. Xente que estivo logo no PC, no PSOE.

A cuestión é esa. Eu non disociaba o que era o traballo de análise. De estudo da economía de Galicia, pero estudalo non dunha maneira descritiva. Estudaba aplicando esquemas teóricos que viñan do pensamento da esquerda heterodoxa, da economía, e de encaixalo no contexto.

P: Perdeuse a ideoloxía coa nosa inmersión neste voraz capitalismo?

R: Se penso que se perdeu? Non, non se perdeu. O que pasa é que hai unha motora hexemonía do pensamento único. Polo tanto, da hexemonía do pensamento dos zombis.

P: Ou incluso do non pensamento. Iso de: non hai verdade. Só hai corpos e linguaxe.

R: Si, claro. Pero porque estamos nunha fase de involución, historicamente. Estamos nun período de transición sistémica. Os períodos de transición son varias correntes que se encontran. A que vai por riba é a corrente do réxime e do sistema que está esmorecendo, pero que se defende e que aínda ten moitísimo poder. Sobre todo, poder do capital diñeiro. Polo tanto, da ideoloxía que difunde o estupefaciente, que digo eu.

Logo está a corrente que está máis por abaixo, que está mudando cara o futuro. Iso é o que se ve. E o que aínda está dominando é aquilo que marca unha gravísima involución, e o desenlace é o que está por ver. Por exemplo: a historia do neoliberalismo, que non é neoliberalismo; é ultraliberalismo e actualmente non é que sexa neoliberalismo, e que é fascismo. É unha metamorfose do fascismo.

O que quero dicir é que incluso na esquerda non se está chamando ás cousas polo seu nome para identificalas ben, porque se pensa que o fascismo é algo que ocorreu nunha etapa histórica determinada –primeiro terzo do século XX até a Segunda Guerra Mundial– e que remato,  e non. Ou que o fascismo son os brotes neonazis, neofascistas moi minoritarios. Non, o fascismo é a maneira na que se está exercendo o poder no Estado español. É fascista.

Entón, a reacción que hai por debaixo é a reacción que, por unha banda, manifestan as loitas dos anos 90, con fenómenos como –por exemplo– o zapatismo, como o proceso dos movementos andinos, dos pobos orixinarios, etc. E que logo se pon de manifesto no proceso dos Foros –o primeiro decenio do século XXI–, que é moi importante. Iso expresa a corrente que cambia de sistema.

Dentro de todo iso está inxerido o proceso de activación de sectores da cidadanía que se autodefende porque comproba que non os están defendendo os representantes electos. A que ten que organizarse en plataforma de autodefensa, xa sexa: pola sanidade, pola educación, polos desafiuzamentos, polas preferentes, etc.

Ocorre porque, precisamente, o que está obsoleto, o que está en descomposición, son as ferramentas creadas nos procesos democráticos historicamente: para iso son os partidos. Ou, a nivel social, a ferramenta de defensa de clase: os sindicatos. Os dous están descompostos.

Iso é o que dá un salto que di: non teño que defenderme só na sociedade civil, no tecido social, nos movementos e organizacións sociais. Non, teño ademais que dar un salto a ser protagonista na sociedade política, nas institucións. Teño que autorrepresentarme.

Iso é o que dá lugar aos procesos latinoamericanos. Por exemplo: Bolivia, Ecuador, Brasil, Venezuela, Honduras, Paraguai… Son novas formas de relación entre as cidadáns e institucións políticas. É o que aquí acaba eclosionando a partir do famoso 15M, e dando lugar ao que estamos vivindo.

Que ocorre? Que hai poderes moi potentes e hai espazos sociais e xeográficos, digamos no mundo, onde esta dialéctica dáse en formas, ritmos diferentes e secuencias distintas. Por exemplo, en Europa comeza moito máis tarde. Empeza antes na Europa do sur que na Europa do norte. En cambio comezou antes en Latinoamérica, pero agora resulta que alí veu unha contraofensiva brutal. En Honduras, por exemplo. Os golpes de Estado encubertos, que logo son cubertos, ou Paraguai, ou agora no mesmo Brasil, ou no Estado español o golpe de Estado que se acaba de cociñar entre o 20 de decembro e outubro.

O que falta por saber é se vai haber un período de apoxeo no que toda esa capacidade de enerxía que xurdía da cidadanía consciente, en principio en termos cuantitativos minoritarios, pero que eran os que movían todo e tiñan moita credibilidade cada unha das plataformas que se montaban.

Iso é moi importante, algo que recordo que, ceando alá polo 2003, con Ramonet e con James Petras. Foi pouco antes de que en Francia se dese o combate contra o referendum da Constitución Europea e gañara o non. E o Foro Social de París foi nese momento. Eu estiven alí, pero antes en Pontevedra dicíanme: unha forza de esquerdas que queira chegar a gobernar, transformar as cousas, ten que deixar de facer un recetario para todo. Hai que escoller catro, cinco ou seis cuestións axiais, que por unha banda sexan percibidas pola xente como cruciais e por outra sexan posibles de levar á práctica co apoio da xente. E logo, outra serie de cousas que son, fundamentalmente, o que hai que escoitar aos movementos sociais e plataformas que só traballan e combaten nun tema, pero a posición deles sobre ese tema ten unha credibilidade enorme na cidadanía. Hai que incorporalos e integralos.

Iso foi o que intentamos facer. Eu iso aprendino moi ben, o que pasa é que: quen non o aprende? Os cadros políticos que están na vella cultura política e pensan que os cerebros dos cadros políticos son os que saben as cousas, e non.

Esa eclosión da lugar a que haxa un momento no que haxa a oportunidade de que isto se catapulte e que lle deamos a volta á coalición das forzas das institucións. Iso ocorre entre o 2011, 2012 e agora.

O ensaio de AGE vai nesa dirección, a aparición de Podemos expresa iso a nivel de Estado, as eleccións europeas tamén. As mareas, despois, xa é a que máis claramente expresa esa nova forma de entender e entón xorde a oportunidade de dicir “agora podemos darlle a volta nas cortes”, e o 20 de decembro prodúcese, realmente, un cambio total da coalición de forzas. Pero que ocorre? Que ese proceso deu lugar a que a xente que estaba traballando nas mobilizacións se retardase porque os esforzos foron ó combate político e institucional e desactivouse o de abaixo. A fin de contas, houbo unha derrota.

Primeiro: cando se forzou unha obstrución, os que provocaron un colapso institucional, que foron o PSOE felipista, o PP e os José Antonianos de Ciudadanos. Todos dirixidos pola Troika e manexando a Pedro Sánchez, que non tivo coraxe. Se chega a facer en xaneiro ou febreiro o que fixo en outubro as cousas serían distintas. Non quixo asumir que lle ían cortar a cabeza.

Eses que obstruíron iso, acusan aos demais de que están obstruíndo porque non aceptan as súas condicións e provocan unha convocatoria de novas eleccións en condicións de que hai uns culpables de iso, o que desmobiliza a unha parte do electorado que apostara polo cambio, xa que este electorado sempre é máis fráxil. O electorado de esquerdas sempre é un electorado que se entusiasma moito, pero logo… Durante seis meses está o estupefaciente con avionetas: “aquí os culpables son os nacionalistas, os independentistas cataláns… Nosotros somos los buenos. Los que queremos que haya gobierno”. Estás loitando contra cócteles molotov e divisións Panzer.

Non se tivo o suficiente talento de ver as cousas con visión de máis alcance. Houbo falla de nivel nos cadros políticos máis importantes. A tódolos niveis.

Nalgún momento dicíalles a algúns: isto que está pasando aquí, estas discusións estúpidas, son como aquela fábula do XVIII dos galgos e os podencos. Están discutindo “son galgos”, “non, son podencos”… Son cans, hostia! Que máis da que son galgos ou podencos. Son cans e vante devorar.

Isto que significa? Que acabou ese ciclo, e agora que se fai? A oportunidade histórica pasou. Eu en primavera, tal como ían cousas, xa tiña claro que a oportunidade histórica non se ía dar.

P: Entón agora que se fai?

R: Volver a empezar. Hai unha realidade, a composición hoxe das cortes non é a mesma que hai dous anos e estase vendo. Agora a cuestión está en utilizar adecuadamente iso para facerlle a vida imposible, para desacreditalo constantemente e para retroalimentar a capacidade de combate na sociedade. Pero é duro. É difícil. Sobre todo porque se colleu o hábito e hai moitos habitantes das institucións ou inquilinos das institucións –incluso na oposición– que en realidade teñen unha contextura moi análoga aos inquilinos habituais de antes. Por que? Pois porque o proceso de translación de todo o que eran os colectivos organizados máis ou menos espontaneamente logo fóronse organizando na sociedade civil. Nos combates que deron lugar a Podemos, ás mareas en candidaturas municipais, para a alternativa no parlamento.

No canto de dar lugar ao repertorio de cadros elixidos para facer iso, de ser absolutamente todos dese tipo de loitas e esa mentalidade da nova concepción, hai moitos que ou están polo “garbanzo” ou por algo parecido, e ese é o problema. O problema é a condición humana, o factor humano. Que vimbios hai? Esa é a cuestión. Pero sempre foi así na historia. O que é importante é que cambiou o proceso nas cortes. Depende de como se utilice iso para enlazalo cun proceso de reanudación dos combates intelixentemente na sociedade civil.

As cortes actuais para pouco máis valen que as cortes franquistas, por exemplo o que estamos vendo nos medios. Investiron ao goberno –o PSOE investiuno–. Agora fan proposicións non de lei e chega o goberno e pásaas polo Arco do Triunfo, que non son de obrigado cumprimento. Iso xa o sabiamos todos, pero unha cousa é que non sexa de obrigado cumprimento e que, polo tanto o deixen pasar e non o apliquen e outra que se lo pasen por los cojones. Iso é a hostia! Pois iso é o que facía o franquismo. Iso é unha posición absolutamente fascista do poder político, e ademais ten a mesma idiosincrasia que o fascismo. Hai un libro fundamental para entender o fascismo, é dun francés dos anos 30 que se chama Daniel Guérin e se titula O fascismo e o gran capital.

Todo o que eran os financiadores de fondo, que era o capital monopolista a nivel de Estado da gran industria, porque entón a capital industrial era hexemónica. Dentro das formas do capital –comercial, industrial e bancario–, segundo as etapas do capitalismo, hai un que está en posición dominante. No século XVI era o capital bancario. No século XVII era o capital comercial, as grandes Compañías de Indias, e a partir da revolución industrial o capital industrial.

Bayer, Faber, etc, eran os que financiaban aos nazis. Agora son os magnates das finanzas, pero é a mesma historia. O Eurogrupo, que son os que controlan o do euro, nin sequera teñen existencia formal. Non teñen regulamento, como denunciou Varufaquis. Poden tomar as decisións como lles parece o que permite que leven a cabo o de dicía Schäuble xa en Grecia: “votaron mal. Non vamos a cambiar a política porque haxa un país no que votaron mal”. Como votaron mal aplicaron a doutrina dos ianquis en Latinoamérica. En Honduras tamén votaron mal, escolleron a Zelaya. Se votasen ben todo está en orde, se votan mal: fora. Nos los cargamos e levamos a cabo un golpe de estado. Ao besta, ou ao suave ao principio e logo ao besta. E isto é o que está ocorrendo aquí.

En Grecia os gregos votaron mal. A esquerda emerxente gañou as eleccións, formou un goberno, e entón o que tiña que facer esta plutocracia de merda e os seus sicarios foi cargarse o goberno. Acosar o goberno até facelo claudicar. Curiosamente, quen non claudicou foi o pobo, porque cando se convoca o referenfum sobre o memorándum que foi iniciativa de Varufaquis. Os gregos en Estado de sitio, cun golpe de Estado financieiro, mediático, o Banco Central Europeo pechando os bancos. Os gregos cun 60% dixeron que non lles daba a gaña de aceptar o memorándum, pero en cambio claudicou o goberno. Curiosamente, o único ministro que dixo: “aí vos quedades”, era o misnistro que non era un político profesional, senón Varufaquis, e que pasaba por ser o máis moderado de todos e o máis negociador. Aquí, esa esquerda equivalente non gaña as eleccións. Non dá o sorpasso sobre o PSOE para ser o líder da esquerda. O que fixo a Troika foi impedir que se formase un goberno para ese lado, e así comezou a chantaxe e o campo de minas.

P: Vostede aseguraba que había que ir camiño a un proceso constituínte e agora En Marea dixo que se están preparando para as eleccións do 2020…

R: Porque é un grupo parlamentario.

P: Pero antes das estatais vostede dicía que loitaba porque non houbese autonómicas.

R: Pero eu non son deputado nin estou no grupo parlamentario. Unha cousa é o grupo parlamentario e outra cousa é o que agora hai que construír ben: a organización para traballar na sociedade.

Mira, cando naceu Anova foi como consecuencia dunha situación de deterioro do nacionalismo organizado, do BNG, etc. Nace Anova como un proxecto estratéxico. Nace cunha como unha cousa moi aberta, moi heteroxénea, moi plural. Demasiado heteroxénea, pero había que darlle tempo a esa heteroxeneidade se fose facendo mestizaxe.

Os mestizos sempre son de segunda xeración. Un mulato ou unha mulata, filla dun negro e unha branca ou dun branco ou unha negra nace coma un mulato, pero os pais non son mulatos. Un é branco e outra é negra. Hai que agardar a que naza o mulato e ese é o mestizo, e aí é onde está o bo, pero mentres tanto non. Nisto pasa algo polo estilo.

Non coñezo na historia ningún caso no que –nunha organización– un proxecto estratéxico se leve a cabo nas institucións. Anova nace, pero hai que combater tamén nas institucións. E ante a convocatoria de anticipadas fai a proposta da fronte aberta, imos pasar a fronteira.

Cal é o eixe primordial? Hai dúas grandes cuestións que combater: a cuestión nacional e a cuestión de clase, a social, de desigualdade. Actualmente está predominando a cuestión social, e a nacional tamén hai que metela por aí. Así, o éxito dá lugar a AGE, o grupo parlamentario, con xente que viñemos de sitios moi distintos e que non é fácil que nos entendamos perfectamente. Ademais, resulta que ten que dedicarse todo ao traballo á institución e non á sociedade. Entón o que tiña que facer Anova era traballar na sociedade. Traballando coa xente que está mobilizada en grupos dende Valdeorras ata Muxía e en vez de facer iso dedicámonos á política do Parlamento, despois as europeas, despois as municipais. Anova, en vez de facer o traballo social, foi a matriz do que foi enxendrando despois, pero o cambio estratéxico na sociedade non se fixo. Hoxe en En Marea o que non existe apenas é o contacto coa xente. Unha cousa é a política parlamentaria e outra cousa o que ten que facer En Marea –e Anova dentro diso–, de ser realmente unha ferramenta que teña na sociedade e é a que marca a liña do proxecto estratéxico.

Mira, cando eu era Portavoz do Bloque, nos anos 90, na súa fase de ascenso, eu era por unha banda, portavoz do BNG, non era secretario xeral –non tiña eses poderes–, e ao mesmo tempo cando había eleccións era candidato á presidencia da Xunta.

Entón había un problema. Por unha banda, eu tiña que ser o portavoz do proxecto estratéxico. E o seu proxecto estratéxico cal era? A autodeterminación. O BNG dicía que esta constitución non nos vale, queremos institucións propias, ruptura co réxime. Ese é o discurso do portavoz do BNG en canto a organización política dun proxecto estratéxico de emancipación. Por outra banda, era candidato á presidencia e tiña que falar de maneira que fose asumible para a xente. Compañeiros meus que levaban cuestións de imaxe –xa cando o BNG superara ao PSOE, gobernando en cinco das sete cidades, cun escano no parlamento europeo– dicíanme: “ti tés que ter discurso de presidente da Xunta”. Replicáballes: “teño que ter o discurso dun proxecto estratéxico que é rupturista, e cando falten seis meses para as eleccións ao Parlamento de Galicia terei que ter discurso de presidente no marco da constitución do Estatuto”.  Aí empezou a clave do que pasou despois. Isto témolo que ter claro.

Se Anova só existira no Parlamento, tería que ser En Marea quen faga o discurso rupturista e o grupo parlamentario ten que facer o traballo do grupo e apoiando todo o que a xente desfavorecida fai. De maneira que a xente saiba que ten unha voz no Parlamento de Galicia que a defende.

P: Quedoulle a espiña cravada de non ser presidente da Xunta?

R: Que va. Eu nunca tiven interese en ser presidente desta merda. O que pasa é que se había que facelo, había que facelo. Eu sempre dicía, se eu son presidente duro seis meses. Agora, nos seis meses farei todo o que tarden seis anos en desfacer. E dicíao cando chegou o Bloque ao Parlamento.

Pasamos anos falando do engedello todo, da administración paralela, de Fraga. E se entramos hai que entrar con un machete como os exploradores na selva. Se intentas meterte acabas engedellado, e pasou con La Voz de Galicia, cos medios de comunicación… Non pode ser. A min non me interesa ser presidente de nada, nin da asociación de veciños.

P: Que futuro percibe para Galicia política e culturalmente?

R: Estamos en perigo de extinción.

P: E extinguirémonos?

R: Depende de vós.

P: Se non facemos nada, si?

R: Ou se se fai mal. Depende de que a xente exerza como cidadáns. A xente ten unha responsabilidade. Facede algo. Hai xente que está no paro e non se implica en nada. Entonces que pasa? Estás a ver se outros cho resolven? Se outro cho resolve é un mesías ou un caudillo. Virá un Hitler que cho resolva, virá un Aznar que cho resolva.

É o concepto de cidadán. Exercer como cidadán significa estar no tecido da cidadanía. Se eu son estudante teño que estar en algo que contribúa, en relación con outros, a que a propia Universidade sexa como debería ser a Universidade. Non se trata de dedicarse á política, nin de facerse militante, nin liberado de non sei que organización. Eu sempre lle dicía aos meus compañeiros: “a ver se os políticos vos dades de conta, porque eu non son político, de que pensades que a política é para a xente como é para vós”.

P: Iso é a ética por riba da política?

A ética por riba da política é decatarse de que os cidadáns son persoas que teñen un traballo, mais ou menos normal. E ten unha moza, un mozo, ten unhas amizades… Ten unha vida que ten que desfrutar, e logo está a política.

Para moita xente, o réxime o que quere é que a política sexa información sobre o que fan os políticos e agora tocan a corneta e hai que ir votar. E procuran que pase como cos iogures. Todo o mundo sabía que o mellor era o de Feiraco, se non o de Larsa. Non ten nada que ver cos demais, pero resulta que chegas ao supermercado e o spot que botaron pola noite, que era de Danone, entón merca o Danone. E esa é a maneira de como funcionan as eleccións, co cal os indecisos son os que deciden. Como podes dicir ti que o sistema electoral funciona cando a realidade é que sempre son os indecisos os que deciden? Ou deciden os que non deciden. Por exemplo, a cifra de abstención nestas eleccións de Galicia é moi superior á cifra de votantes do PP. Entón como din que o PP ten a maioría?

Por unha banda, o narcótico que lanzaron para votar a este enxendro, a este narcopresidente, a este miserable. E por outra, lánzano para que a xente diga: “non vale a pena votar”. Iso como se resolve? Que a xente sexa consciente. É necesario que simplemente que faga política no sentido de que estea comprometido dalgunha maneira: sexa unha asociación de veciños, sexa un sindicato… O que sexa. Esa é a cidadanía. E con iso están acabando. Logran, aquilo que se chama: a atomatización da sociedade.

Cuestionario rápido

P: Un libro?

R: Un mundo feliz, de Aldous Huxley.

P: Unha película?

R: Ciudadano Kane. Moi importante actualmente dado o fenómeno Trump.

P: Un referente?

R: Karl Marx.

P: Un lugar?

R: A Reboraina de Aguiar

P: Unha utopía?

R: Tomas Moro.

P: Unha palabra ou lema.

R: Non hai lemas. Unha palabra: fraternidade, que non é un lema. É un principio.

Categorías
Política

RELACIONADAS